Galeria portretów w Cieplicach

Data publikacji: 13 / 12 / 2009

Autorzy tego wpisu:
  • Magdalena Palica

W 1784 roku na zlecenie Johanna Nepomuka von Schaffgotsch rozpoczęto w Cieplicach wznoszenie nowej rodowej rezydencji. Cztery lata później budynek był gotowy i można było rozpocząć wyposażanie wnętrz. Ta okazała trzypiętrowa budowla z trzema skrzydłami i przestronnymi wnętrzami dała Schaffgotschom możliwość urządzenia i właściwego zaaranżowania galerii portretów, niezbędnej w szlacheckiej siedzibie.

W 1943 roku w pałacu cieplickim znajdowało się przynajmniej 180 przedstawień portretowych, co czyniło ów zbiór jednym z największych na Śląsku. Galeria zawierała nie tylko portrety członków rodu Schaffgotschów oraz spowinowaconych z nimi rodzin. Istotnym elementem były także wizerunki władców z rodziny Habsburgów, a później Hohenzollernów, oraz innych koronowanych głów Europy, a także Piastów śląskich, z którymi powiązania rodzina chętnie eksponowała

Galeria cieplicka była efektem wielowiekowego zbierania portretów. Na długą tradycję gromadzenia w rezydencjach Schaffgotschów wizerunków osób związanych z historią rodu wskazuje płaskorzeźba z początku XVI wieku (dziś w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu) pochodząca z Chojnika. Jest to najprawdopodobniej wizerunek jednego z członków dynastii piastowskiej i miał podkreślać jej powiązania z rodem Schaffgotschów.

Innym szesnastowiecznym dziełem sztuki uświetniającym galerię w Cieplicach był zbiorowy portret rodziny Schaffgotsch przedstawiający zmarłego w 1575 roku Kaspara von Schaffgotsch, jego żonę Sabinę von Tader, ich synów, córki i wnuczęta (również w zbiorach wrocławskiego Muzeum Narodowego). Obraz został wtórnie dostosowany do celów ekspozycyjnych poprzez naniesienie podpisów pod postaciami umożliwiające ich identyfikację.

Zachowało się niewiele informacji odnośnie historii powstawania zbioru. Wiadomo, że najwięcej obrazów przybyło do galerii w XVIII wieku. Były wśród nich m. in. dwa płótna pędzla Antona Graffa przedstawiające Johanna Nepomuka Gotthrada, dziś w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Prace nad wystrojem wnętrz były impulsem do powiększenia galerii, biorący w nich udział malarz Anton Petz wykonał cykl pastelowych portretów członków rodziny Schaffgotschów. W 1800 roku goszcząca w Cieplicach para królewska Fryderyk Wilhelm III i królowa Luiza podarowała rodzinie swe wizerunki. Galeria była sukcesywnie uzupełniana do czasów drugiej wojny światowej. Jednymi z najmłodszych dzieł były datowany na 1929 rok portret Friedricha Schaffgotscha w stroju myśliwskim oraz wizerunek jego małżonki powstały dwa lata później.

Spis inwentaryzacyjny z 1943, podstawowe źródło dla odtworzenia galerii, jest uporządkowany według pomieszczeń, co pozwala nam prześledzić rozlokowanie portretów w poszczególnych salach w tym czasie. Najdłuższym ciągiem ekspozycyjnym był korytarz pierwszego piętra, na którym prezentowano (wliczając obrazy znajdujące się w obu holach) ponad pięćdziesiąt malowideł. Dominantę tematyczną galerii stanowił hol wschodni z wizerunkami Piastów. Było to sześć całopostaciowych przedstawień: Bolka I Świdnicko-Jaworskiego i jego trzech synów, Bernarda Świdnickiego, Henryka I Jaworskiego i Bolka II Ziębickiego, a także syna Bernarda, Bolka II Małego i jego żony Agnieszki Habsburskiej. Z ponad 180 portretów eksponowanych w Cieplichach ponad 80 (wg spisu z roku 1943) przedstawiało członków rodu Schaffgotschów, począwszy od jednego z protoplastów rodu, Gocza II Schaffa. Jego imaginacyjny wizerunek powstał z pewnością z myślą o galerii przodków i miał podkreślić znaczenie wywodu genealogicznego. Najbardziej zasłużeni członkowie rodziny doczekali się w pałacu wielu przedstawień, np. Hans Ulrich obok znanego portetu ad vivum został ukazany również na dziewiętnastowiecznym płótnie. Kilkanaście obrazów ukazywało członków rodów skoligaconych z Schaffgotschami (Maubeuge, Hatzfeld, Oppersdorf). W przybliżeniu dwadzieścia portretów przedstawiało koronowane głowy europejskie. W grupie tej dominowały dwie dynastie: Habsburgowie i Piastowie. Po aneksji Śląska przez Prusy w pałacu pojawiły się wizerunki Hohenzollernów: Fryderyka II, Fryderyka Wilhelma II, Fryderyka Wilhelma III i królowej Luisy.

Znamy niewiele nazwisk artystów, którzy wykonali obrazy do cieplickiej galerii. Kilka płócien jest sygnowanych. Dwa portrety Johanna Nepomuka von Schaffgotsch powstały pod pędzlem znanego malarza Antona Graffa, którego obrazy zdobiły wiele śląskich rezydencji szlacheckich. Pozostałe nazwiska pojawiające się na płótnach to przeważnie malarze śląscy, o których, w większości przypadków, mamy niewiele informacji (np. Georg Ledern z Gryfowa, Daniel Drescher z Wrocławia, Daniel Darschmack z Pragi oraz Johannes Kliemann i Johann David Grüson).

Portrety z galerii Schaffgotschów były użyczane na wystawy. W 1885 roku na wystawę rzemiosła i przemysłu, która odbyła się w Görlitz obok dużego zbioru broni i uzbrojenia posłano portrety cesarza Karola VI, Marii Teresy i króla Gustawa Adolfa . W 1942 roku zorganizowano w Schlesisches Museum der bildenden Künste wystawę „Friedrich der Grosse – Maria Theresia und ihr Kreis in Bildnissen der Zeit“. Były tam eksponowane dwa obrazy ze zbiorów cieplickich: portrety Johanna Nepomuka pędzla Antona Graffa. We wrocławskim muzeum były konserwowane obrazy ze zbiorów Schaffgotschów, a jego pracownicy, np. ostatni dyrektor Müller-Hofstede, pomagał w identyfikacji przedstawionych nań osób. Podczas inwentaryzacji z 1943 roku planowano przeprowadzenie badań mających doprowadzić do identyfikacji nieznanych wizerunków po drugiej wojnie światowej, pod opisami kilku przedstawień możemy przeczytać „Die Genue Feststellung kann erst nach Kriegsende versucht werden”. Nie doszło to jednak do skutku, bowiem dwa lata później galeria uległa rozproszeniu. Dziś największa grupa obrazów z dawnej galerii portretów znajduje się w Muzeum Narodowym we Wrocławiu. Jest to kilkanaście obrazów, które trafiły do tej instytucji różnymi drogami (przekazane z Zakładu Narodowego im. Ossolińskich, ze składnicy w Kozłówce koło Lublina, nabywane od prywatnych właścicieli). Dwa obrazy zostały w 1961 roku zakupione od prywatnego kolekcjonera w Krakowie do zbiorów Muzeum Narodowego w Warszawie. Siedemnaście płócien znajduje się w Muzeum Sztuki w Łodzi, dokąd trafiły z rekwizytorni łódzkiej Wytwórni Filmowej w 1973 roku. Los pozostałych ponad 120 obrazów pozostaje nieznany.

Tekst wykorzystuje fragmenty artykułu: Magdalena Palica, Die Portraitgalerie im Warmbrunner Palais Schaffgotsch [w:] Materiały sesji naukowej „Das Haus Schaffgotsch – Konfession, Politik und Gedächtnis eines schlesischen Adelsgeschlechts vom Mittelalter bis zur Moderne“ (w druku)

Projekt współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu – Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.
Wszelkie informacje sa udostepniane na licencji Creative Commons