Zbiory Alexandra Minutolego

Data publikacji: 13 / 12 / 2009

Autorzy tego wpisu:
  • Magdalena Palica

Pochodzący z rodziny o tradycjach kolekcjonerskich Alexander von Minutoli, już w bardzo wczesnej młodości objawiający zainteresowanie zabytkami sztuki, miał na swoim koncie fachowe publikacje, np. inwentarz średniowiecznych zabytków Brandenburgii (1836). Dla swych projektów badawczych zyskał zainteresowanie i poparcie finansowe Fryderyka Wilhelma IV oraz Karla Friedricha Schinkla, z którymi przez lata pozostawał w kontakcie, raportując stan swoich, coraz to nowych, przedsięwzięć.

W 1839 roku Minutoli został oddelegowany na stanowisko urzędnicze w Legnicy. Rozpoczął wtedy gromadzenie zbioru różnorodnych obiektów rzemiosła artystycznego, które w jego rozumieniu miały pełnić funkcję wzornika dla współczesnych rzemieślników. Pierwotnie kolekcję gromadził w swym legnickim mieszkaniu, gdzie w 1844 roku urządził ich pierwszy publiczny pokaz, ale nie było ono w stanie pomieścić szybko przybywających eksponatów. W rok później otrzymał od króla zgodę na ekspozycję kolekcji w części południowego skrzydła zamku legnickiego, aby umożliwić chętnym zapoznanie się ze zbiorami. Ponad 3000 obiektów zostało podzielonych na kilkanaście tematycznych grup ułatwiających poruszanie się po muzeum. W sumie eksponaty, zajmujące amfiladę liczącą półtora tuzina pokoi, podzielone były na trzy główne kategorie: kolekcja sztuki, historyczna i techniczna.

W ostatniej z nich przedmioty były usystematyzowane według materiału, z jakiego były wykonane, w obrębie części historyczno-artystycznej panował porządek chronologiczny. Przykłady mogą stanowić tzw. kaplica, prezentująca eksponaty średniowieczne, czy pokój rokokowy. Stała wystawa została zatytułowana "Ausstellung einer Vorbildersammlung für Handwerker und Gewerbetreibende" i jest uznawana za pierwsze muzeum rzemiosła w Niemczech (berlińskie zostało otwarte w 1867 roku). W kolejnych latach Minutoli organizował również ekspozycje czasowe, np. w 1857 roku, równocześnie z wrocławską Industrieausstellung. Dużym zainteresowaniem publiczności cieszyły się wystawy prezentujące lokalne wzornictwo i dzieła sztuki. Jednak ekspozycja w zamku legnickim wciąż musiała się wydawać Minutolemu niedostatecznym sposobem upowszechnienia zbioru, skoro w latach 1854-1855 przygotował przy pomocy fotografa Ludwiga Belitskiego publikację Vorbilder für Fabrikanten und Handwerker. Początkowo miała być ona zaopatrzona w sztychy, ale Minutoli szybko zorientował się jakie możliwości daje nowe medium powielania obrazu - fotografia. Kontynuacja tej inicjatywy wydawniczej w 1857 roku przyniosła kilka tomów zawierających 4500 wykonanych przez Bielitskiego fotografii.

Obok albumów fotograficznych wydawano drukiem również katalogi zbiorów. Swoją kolekcję Minutoli gromadził podczas europejskich podróży, aktywnie uczestniczył także w aukcjach. Po swym ojcu Heinrichu von Minutoli, który był członkiem wypraw do Egiptu, odziedziczył zbiór antyków, część z nich znajduje się w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie. Brał udział w pracach archeologicznych na terenie Śląska, zapewne również tą drogą pozyskiwał „starożytności” do swego zbioru. W 1860 roku kolekcja była szacowana na 28 000 eksponatów, przy czym rok wcześniej Minutoli sprzedał do królewskiej Kunstkammer część zbiorów, która wraz z kolejnymi obiektami, sprzedanymi w 1869 roku, stanowiła trzon berlińskiego Kunstgewerbemuseum (w sumie było ich ok. 7 200 sztuk). W 1875 roku zbiory Minutolego musiały ostatecznie opuścić legnicki zamek. Kolekcję przeniósł wtedy do zakupionego ponad dziesięć lat wcześniej pałacu w Biedrzychowicach. Część eksponatów trafiła do dwóch pobliskich budowli znajdujących się we włościach Minutolego. Pierwszą z nich była Wieża nazwana Woldeck od drugiej części nazwiska Minutolego, drugą zamek Rajsko. Do czasów I wojny światowej były tam przechowywane dzieła sztuki, w tym kolekcja malarstwa europejskiego oraz rzeźby. Galeria obrazów liczyła kilkaset sztuk, 199 z nich zostało wystawionych na aukcję w 1899 roku, z których siedem trafiło do berlińskiej Gemäldegalerie. Spośród tej grupy warto wymienić choćby Martwą naturę z koszykiem owoców Balthasara van der Asta, portret pędzla Jacoba Claesza van Utrecht czy Lutnistkę naśladowcy Bartolomeo Veneto będącą kopią obrazu z mediolańskiej Ambrosiany. Portret Eleonory Austriackiej pędzla Joosa van Cleve wystawiony na aukcji dziś znajduje się w Kunsthistorisches Museum w Wiedniu. Jeden z pejzaży eksponowanych niegdyś w Biedrzychowicach trafił do Ägyptischen Museum w Berlinie. Pośród dzieł sztuki oferowanych na aukcji znalazło się również malarstwo śląskie XV, XVI i XVII wieczne, w tym jeden obraz przypisywany Michaelowi Willmannowi. Kilka średniowiecznych zabytków pochodzących ze zbiorów Minutolego znajduje się w polskich muzeach. Jest to np. gotycki ołtarz z kościoła Piotra i Pawła w Legnicy autorstwa Mikołaja Obilmana (w zbiorach Muzeum Narodowego w Warszawie i Muzeum Okręgowego w Toruniu, rzeźby w zbiorach Muzeum Narodowego we Wrocławiu) oraz obraz Madonna w komnacie malarza z pracowni Mistrza Wrocławskiego Poliptyku Świętej Barbary. Jedna rzeźba jest w posiadaniu Kulturhistorisches Museum w Görlitz. Kilkanaście zabytkowych naczyń szklanych pochodzących z biedrzychowickich zbiorów można podziwiać w Muzeum Narodowym w Poznaniu.

Co do dzieł sztuki kamieniarskiej, część z nich była wmurowana w ściany budowli, w których były eksponowane, co jeszcze dziś możemy dostrzec na przykładzie zachodniego portalu ogrodowej fasady pałacu biedrzychowickiego. Były to także zabytki, które Minutoli gromadził podczas swych podróży po Śląsku, często ratując je przed zniszczeniem. Nabywał m. in. stare elementy wyposażenia świątyń, które były zastąpione nowymi, np. fragmenty gotyckiej nastawy ołtarzowej z legnickiego kościoła Piotra i Pawła. Wystawienniczą aktywność Minutolego, która stanowiła tylko jedną z form jego działalności na Śląsku, można uznać za pionierską próbę udostępnienia prywatnych zbiorów szerokiej publiczności. Dzięki utrwaleniu znacznej części zbioru przy pomocy fotografii możemy podziwiać je również dziś.

Tekst wykorzystuje fragmenty artykułu: Magdalena Palica, Zbiory sztuki dolnośląskiej szlachty w czasach pruskich [w:] Materiały międzynarodowej konferencji "Szlachta na Śląsku: władza - kultura - wizerunek własny", red. Jan Harasimowicz, Matthias Weber (w druku);

Projekt współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu – Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.
Wszelkie informacje sa udostepniane na licencji Creative Commons