Listopad 2010: Fra Angelico „Święty Antoni kuszony przez bryłę złota”

Data publikacji: 03 / 11 / 2010

Autorzy tego wpisu:
  • Magdalena Palica

Obraz przedstawia scenę z legendy św. Antoniego spisanej przez św. Atanazjusza, a spopularyzowanej przez Jakuba de Voragine w „Złotej Legendzie”. Fra Angelico przedstawił świętego opata w chwili, gdy ten jest kuszony na pustyni przez demona, który przybrał formę bryły złota. Przedstawienie to upowszechniło się we włoskim malarstwie tablicowym i miniaturowym w trzeciej dekadzie XV wieku, początkowo jako jeden z elementów cykli poświęconych świętemu, później również jako samodzielna scena, często umiejscowiona w predelli zawierającej również sceny z życia innych świętych.

Kompozycja stanowiła bez wątpienia fragment większej całości i nie należy wykluczać w jej wykonaniu częściowego udziału warsztatu, choć niewątpliwie postać świętego została namalowana własnoręcznie przez Fra Angelico. Pojawiały się różne propozycje datowania obrazu, większość badaczy sytuowała dzieło między 1435 a 1440 rokiem, w zależności m. in. od proponowanych rekonstrukcji nastaw ołtarzowych, których jednym z elementów predelli miało być opisywane malowidło. Jednak jego wysoki poziom, odróżniający go od innych obrazów predelli rekonstruowanych ołtarzy, skłonił badaczy do dalszych poszukiwań. Interesujące rozwiązanie zagadki dostarczyła w 1996 roku badaczka twórczości Fra Angelico Carolin C. Wilson. Wskazała ona na przechowywany w zbiorach Muzeo Civico w Pawii drzeworyt wykonany zapewne na podstawie zaginionego dzieła Fra Angelico przedstawiającego w centrum postać św. Antoniego otoczoną scenami z jego życia. Na grafice scena św. Antoni kuszony przez bryłę złota jest wyraźnie wzorowana na opisywanym tutaj obrazie oraz na dużych rozmiarów malowidle przedstawiającym frontalnie postać świętego (znanym wyłącznie z archiwalnych fotografii) widocznym w centrum ryciny. Na tej podstawie Wilson uznała, że obrazy te stanowiły strukturę (tzw. vita retabel) podobną do zilustrowanej na odwzorowaniu graficznym. Przedstawienia w tym typie popularne we Włoszech od XIII wieku były złożone z całopostaciowego wizerunku świętego otoczonego niewielkich rozmiarów scenami przedstawiającymi epizody z jego życia.

Obraz Fra Angelico trafił do kolekcji hrabiego Gustava Adolfa von Ingenheim przed 1826 rokiem. Wtedy bowiem był eksponowany na czasowej wystawie w drezdeńskim pałacu Vitzthum, na której kolekcjoner prezentował swoje najcenniejsze nabytki. W recenzji ekspozycji pióra znanego krytyka sztuki Carla Augusta Böttigera kompozycja została uznana za jedno z najdoskonalszych prezentowanych wówczas dzieł sztuki, a nie należy zapominać, że znajdowała się ona wówczas w towarzystwie prac takich mistrzów jak Botticelli czy Taddeo Gaddi. Także dziś ten niewielkich rozmiarów obrazek budzi zasłużony zachwyt badaczy. Odległy toskański pejzaż rozciągający się za plecami świętego należy do najpiękniejszych, jakie wyszły spod pędzla Fra Angelico.

Projekt współfinansowany ze środków Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej w ramach Rządowego Programu – Fundusz Inicjatyw Obywatelskich.
Wszelkie informacje sa udostepniane na licencji Creative Commons